Một món đồ dùng vài năm sẽ xỉn đi — chuyện bình thường. Nhưng phần lớn trường hợp nó phục hồi được, và không cần mang ra tiệm. Bài này chia theo mức độ: cái gì tự làm được ở nhà, cái gì phải nhờ thợ, và cái gì thì đừng đụng vào.
Trước hết: xác định đang bị gì
Bốn kiểu xuống cấp hay gặp, cách chữa khác hẳn nhau. Bám bẩn (lau ra được) · xước bề mặt (cần đánh bóng) · ố sâu, ngấm màu (khó, đôi khi không cứu) · phai màu do nắng (không phục hồi được).
Nhìn nghiêng dưới đèn là phân biệt được: bẩn thì thấy lớp mờ nằm trên; xước thì thấy các vệt nhỏ chạy theo hướng; phai màu thì cả vùng nhạt đều, thường ở mặt hướng ra ngoài.
Bám bẩn: nước ấm và bàn chải lông mềm
Với đá cứng, pha nước ấm với một giọt xà phòng dịu (loại rửa tay em bé), dùng bàn chải đánh răng lông mềm chải nhẹ theo rãnh, rửa lại nước sạch, lau khô hoàn toàn.
Chỗ bẩn cứng đầu ở khe: dùng tăm gỗ hoặc que tre, không dùng vật kim loại. Một cái kim khều một lần là để lại vết xước vĩnh viễn.
Cặn vôi trắng: giấm pha loãng
Vệt trắng trên đá sẫm thường là cặn canxi từ nước máy. Lau bằng khăn thấm giấm pha loãng (một phần giấm, ba phần nước), rồi lau lại bằng khăn ẩm sạch và lau khô.
🔴 Không dùng giấm với: ngọc trai, san hô, malachite, hổ phách và mọi kim loại — axit ăn vào bề mặt.
Xước nhẹ trên đá cứng: đánh bóng lại được
Với thạch anh, mã não, obsidian bị mờ do xước vi mô, có thể đánh lại bằng giấy nhám mịn từ 2000 grit trở lên dùng ướt, rồi bóng bằng bột oxit nhôm hoặc kem đánh bóng kim loại nhẹ trên vải mềm.
Cần kiên nhẫn và làm đều tay. Nếu không tự tin, đây chính là việc nên đưa tiệm — công thường không đắt, mà làm hỏng thì mất hẳn dáng viên đá.
Đừng đụng vào bốn nhóm này
- Ngọc phỉ thúy — đánh bóng sai làm mất lớp da ngoài, giá trị xuống hẳn.
- Hàng nhuộm hoặc mạ — đánh bóng là bào mất lớp màu.
- Tượng đồng có màu thời gian — lớp màu đó là giá trị, đánh sáng là xoá đi.
- Đồ cổ hoặc đồ thừa kế — luôn hỏi người biết trước khi làm gì.
Bạc xỉn: cách đúng và cách sai
Đúng: khăn đánh bạc chuyên dụng, hoặc dung dịch ngâm bạc dùng đúng thời gian ghi trên chai rồi rửa sạch, lau khô.
Sai: kem đánh răng (hạt mài gây xước vi mô), baking soda chà mạnh, và mẹo giấy bạc + muối + nước nóng — cách cuối làm sáng nhanh nhưng ăn mòn lớp mặt và không dùng được khi bạc gắn đá, vì nước nóng và muối phá đá.
Gỗ xỉn, khô: dầu dưỡng
Lau sạch bụi, để khô, rồi dùng khăn mềm thấm rất ít dầu dưỡng gỗ (dầu khoáng dùng cho thớt gỗ cũng được) lau đều, để ngấm mươi phút rồi lau khô phần thừa.
Với vòng trầm nhiều dầu thì không cần — bản thân nó đã đủ dầu, thêm vào chỉ làm bí mùi.
Khi nào thì chấp nhận
Phai màu do nắng, nứt chạy xuyên khối, ngọc loại B đã ngả vàng do keo lão hoá — ba thứ này không phục hồi được. Không tiệm nào làm lại được, và ai hứa làm được thì nên hỏi kỹ họ sẽ làm cách nào.
Lúc đó lựa chọn thực tế là giữ dùng tiếp (nếu vẫn thích) hoặc thay món mới, chứ không phải đổ tiền vào sửa.
Chi phí tham khảo
Ở tiệm đá, mấy việc phổ thông thường rất rẻ so với giá món hàng: thay dây vòng, mài cạnh sắc, đánh bóng một mặt đá, thay khoá bạc. Nên hỏi giá trước và hỏi luôn thời gian — phần lớn làm trong ngày.
Ố vàng trên đá trắng và đá sáng màu
Thạch anh trắng, bạch ngọc, đá mặt trăng đeo lâu hay ngả vàng ở mặt trong — chỗ tiếp xúc da. Nguyên nhân là dầu da và mồ hôi thấm dần vào vi lỗ trên bề mặt, không phải bẩn nằm trên.
Cách xử: ngâm nước ấm pha xà phòng dịu 15 phút (chỉ với đá cứng, không có phần kim loại hay keo), chải nhẹ bằng bàn chải mềm rồi rửa và lau khô. Ố lâu năm thì chỉ nhạt bớt chứ khó hết hẳn — nên lau khô sau mỗi ngày đeo vẫn là cách rẻ nhất.
Một thói quen đáng có
Mỗi năm một lần, đem hết vật phẩm trong nhà ra lau một lượt. Vừa phát hiện sớm chỗ nứt, dây sờn, đế bong; vừa là dịp nhìn lại xem món nào còn hợp, món nào nên tặng lại cho người khác.
