Nhuộm màu là cách xử lý phổ biến nhất trong ngành đá, và không phải lúc nào cũng là gian dối — nhiều dòng đá bình dân được nhuộm công khai, bán đúng giá của hàng nhuộm. Vấn đề chỉ xuất hiện khi hàng nhuộm được bán như hàng màu tự nhiên, với giá gấp nhiều lần.
Qua màn hình, sáu dấu hiệu dưới đây là thứ nhìn ra được mà không cần cầm trên tay.
Màu đọng ở khe nứt
Đây là dấu hiệu chắc chắn nhất. Thuốc nhuộm len vào các vết nứt nhỏ li ti rồi đọng lại, nên trong khe màu luôn đậm hơn hẳn phần thịt đá xung quanh. Đá màu tự nhiên thì ngược lại: vết nứt thường sáng hơn vì ánh sáng tán xạ ở đó.
Trong video, chỗ dễ thấy nhất là lúc món hàng xoay qua ánh đèn: nứt nổi lên thành vệt sẫm rõ nét, đi thành đường ngoằn ngoèo chứ không phải mảng.
Màu quá đều trên cả khối
Đá hình thành trong lòng đất qua hàng triệu năm, không có lý do gì để đều màu tuyệt đối. Một khối đá mà mọi chỗ đều một sắc như nhau, không đậm nhạt, không chuyển tông, là điều bất thường — trừ vài dòng vốn nổi tiếng đồng nhất như obsidian đen.
Với chuỗi vòng thì càng rõ: mỗi hạt cắt từ một chỗ khác nhau, nên chuỗi tự nhiên bao giờ cũng có hạt đậm hạt nhạt. Chuỗi 18 hạt giống hệt nhau đến từng vệt vân là chuỗi đã qua xử lý màu, hoặc là hạt ép từ bột.
Màu sặc, không có chiều sâu
Đá tự nhiên có ánh sáng đi vào rồi phản xạ lại từ nhiều lớp bên trong, nên màu nhìn "có chiều dày". Màu nhuộm nằm ở lớp ngoài, trông phẳng và sặc, kiểu như sơn.
Khó tả bằng chữ nhưng dễ nhận khi so hai video cạnh nhau: đặt một video mã não nhuộm xanh lơ bên cạnh video ngọc phỉ thúy thật, khác biệt lộ ngay dù cùng tông xanh.
Màu không có trong tự nhiên
Một số màu gần như không tồn tại ở dạng tự nhiên với dòng đá đó. Mã não xanh lơ tươi, thạch anh xanh lá chuối, ngọc trai đen tuyền bóng loáng, san hô đỏ rực đều một sắc — gặp mấy màu này ở mức giá bình dân thì gần như chắc chắn là hàng nhuộm.
Đây không phải kiến thức khó; hỏi thẳng "màu này tự nhiên hay xử lý ạ?" là câu rất bình thường trong nghề, người bán hiểu hàng sẽ trả lời ngay.
Chỗ giáp lỗ khoan và chân đế
Với hạt vòng, miệng lỗ khoan cho thấy màu bên trong. Hạt nhuộm thường nhạt hơn hẳn ở lỗ vì thuốc chỉ ngấm được một lớp mỏng. Với tượng và hàng khối, chỗ tiếp giáp với đế gỗ ít được đánh bóng nên cũng lộ màu thật.
Cả hai chỗ này đều nằm trong tầm quay của điện thoại, chỉ là ít ai nghĩ tới việc xin quay.
Giá là dấu hiệu, nhưng là dấu hiệu cuối cùng
Giá rẻ bất thường thì đáng nghi, nhưng giá cao không bảo đảm hàng thật. Nên dùng giá làm bước kiểm tra cuối, sau khi đã xem vân, xem khe nứt, xem lỗ khoan — chứ đừng lấy giá làm căn cứ đầu tiên.
Nhuộm không phải lúc nào cũng xấu
Nhiều món trang trí đẹp và bền vẫn là hàng nhuộm, và người mua biết rõ điều đó. Đá nhuộm giữ màu tốt nếu không phơi nắng gắt và không ngâm hoá chất; phai màu thường xảy ra sau vài năm, và thường ở chỗ cọ xát nhiều.
Điều đáng đòi hỏi là người bán nói đúng thứ mình bán. Một câu "hàng này là mã não nhuộm nhé chị, giá đúng tầm đó" đáng tin hơn nhiều so với lời cam kết "thiên nhiên 100%" không kèm căn cứ nào.
Hàng nhuộm thì giữ gìn khác thế nào
Biết món đồ là hàng nhuộm không có nghĩa là mua xong để đó. Ba thứ làm màu phai nhanh nhất: nắng trực tiếp (để trên táp lô ô tô là hỏng nhanh nhất), nước rửa chén và cồn, và mồ hôi đọng lâu ngày ở mặt trong vòng tay.
Cách giữ rất đơn giản: tháo ra khi rửa bát và khi xịt nước hoa, lau bằng khăn mềm khô sau mỗi ngày đeo, cất chỗ râm. Làm được vậy thì một chuỗi mã não nhuộm giữ màu vài năm là chuyện bình thường. Hàng đá màu tự nhiên thì không cần kiêng khem nhiều như thế — đây cũng là một lý do để biết rõ mình đang mua loại nào.
Khi nào cần kiểm định
Với món từ vài triệu trở lên, nhất là phỉ thúy, ruby, sapphire, hãy hỏi giấy kiểm định của một phòng độc lập. Với hàng vài trăm nghìn thì chi phí kiểm định còn cao hơn giá món hàng — lúc đó sáu dấu hiệu ở trên cộng với một người bán chịu trả lời là đủ.
