Thạch anh là dòng đá được hỏi nhiều nhất, và cũng là dòng bị làm giả nhiều nhất — chủ yếu bằng thuỷ tinh nung, đôi khi bằng nhựa acrylic. Điều may là thuỷ tinh để lại những dấu vết rất đặc trưng, phần lớn nhìn được qua video nếu quay đủ gần.
Bọt khí tròn — dấu hiệu số một
Thuỷ tinh nóng chảy giữ lại bọt khí, và bọt khí luôn tròn hoặc hơi bầu dục đều đặn, nhiều khi xếp thành cụm hoặc thành chuỗi theo dòng chảy. Thạch anh tự nhiên không có bọt như vậy; cái nó có là tơ, mây, nứt băng — hình dạng lộn xộn, không cái nào giống cái nào.
Cách kiểm trong video: tạm dừng ở chỗ có chấm sáng, phóng to. Bọt giữ nguyên hình tròn ở mọi góc xoay; vết nứt hay sợi tơ thì đổi hình, có lúc thành sợi mảnh, có lúc biến mất khi ánh sáng đi hướng khác.
Vân xoáy kiểu kẹo
Thuỷ tinh màu được khuấy lúc còn nóng nên vân chạy thành dải xoáy mềm mại, đều đặn, giống vân trong viên kẹo. Vân thạch anh tự nhiên gãy khúc, chỗ dày chỗ mỏng, và thường đi kèm các mặt phân lớp rõ ràng.
Quá hoàn hảo là đáng ngờ
Thạch anh tóc vàng, tóc đen, tóc đỏ tự nhiên gần như luôn có chỗ đục, chỗ rạn, sợi tóc phân bố không đều. Một khối "tóc vàng" trong veo tuyệt đối, sợi tóc xếp song song đều tăm tắp như chải, bán giá vừa phải — đó là mô tả của hàng nung.
Đây là chỗ nhiều người mua bị ngược: chọn viên đẹp nhất, đều nhất, trong nhất, mà đúng ra những đặc điểm đó lại là dấu hiệu của hàng nhân tạo.
Cảm giác nhiệt — nhờ người bán thử hộ
Thạch anh dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh nên áp lên má hoặc lên mu bàn tay sẽ thấy mát rõ, và giữ mát lâu; thuỷ tinh ấm lên rất nhanh theo thân nhiệt. Bạn không tự thử được qua màn hình, nhưng nhờ nhân viên áp viên đá vào mu bàn tay rồi mô tả lại là chuyện họ làm được ngay.
Trọng lượng cho một con số để đối chiếu
Thạch anh nặng hơn thuỷ tinh thường ở cùng thể tích (tỷ trọng khoảng 2,65 so với 2,4–2,5). Chênh lệch không lớn nhưng với khối cỡ vừa thì thành vài chục gram — đủ để so sánh giữa hai món cùng kích thước.
Nên hỏi cân nặng ngay từ đầu, cùng với kích thước. Hai con số đó vừa giúp kiểm tra, vừa giúp hình dung khi hàng về.
Nứt băng: đặc điểm chứ không phải lỗi
Rất nhiều khách thấy vết nứt bên trong là nghĩ hàng vỡ. Thực ra nứt băng — những mặt phản quang lấp lánh nằm sâu trong khối — là dấu hiệu đặc trưng của thạch anh tự nhiên, hình thành từ áp lực địa chất. Nó không làm đá yếu đi trong sử dụng thường ngày.
Điều đáng lo là nứt hở ra tới bề mặt, sờ thấy gờ — chỗ đó dễ nứt tiếp khi va đập. Trong video, nứt hở bắt sáng thành đường sắc nét chạy ra mép; nứt băng bên trong thì mờ hơn và không chạm rìa.
Thạch anh nhân tạo không phải lúc nào cũng là lừa đảo
Có cả một dòng thạch anh nuôi trong phòng thí nghiệm, thành phần hoá học giống hệt đá tự nhiên, dùng nhiều trong công nghiệp và cả trang sức. Nó không phải "hàng giả" — chỉ là phải được bán đúng tên và đúng giá.
Câu hỏi đúng vì thế không phải "có phải thật không" mà là "đây là thạch anh tự nhiên, thạch anh nuôi, hay thuỷ tinh?" — ba thứ khác nhau, ba tầm giá khác nhau.
Đá vụn ép — nhóm thứ ba, không phải thật cũng không phải thuỷ tinh
Ngoài đá tự nhiên và thuỷ tinh nung còn một nhóm nữa hay gặp ở hàng giá rẻ: bột hoặc vụn thạch anh trộn keo rồi ép khuôn. Nhìn xa giống đá thật vì thành phần đúng là đá, nhưng cấu trúc thì không còn.
Dấu hiệu trên video: bề mặt mịn đều một cách khác thường, đôi khi lấm tấm như mặt đá granite nhân tạo; miệng lỗ khoan của hạt lộ lớp bột mịn khác màu; và gõ nhẹ hai hạt vào nhau cho tiếng đục chứ không đanh. Hàng này rẻ, bền vừa phải, dùng làm đồ trang trí thì ổn — chỉ đừng trả giá của đá khối.
Tóm lại nên nhìn theo thứ tự nào
- Tìm bọt tròn — có thì gần như chắc là thuỷ tinh.
- Xem vân: xoáy đều như kẹo, hay gãy khúc tự nhiên.
- Tìm tơ, mây, nứt băng — dấu hiệu của đá thật.
- Hỏi cân nặng và kích thước để có số đối chiếu.
- Nhờ thử cảm giác mát và mô tả lại.
