Hổ phách là món dễ bị làm giả nhất trong nhóm đá quý hữu cơ, đơn giản vì nhựa thông hoá thạch và nhựa tổng hợp trông rất giống nhau qua màn hình. Nhưng hổ phách có vài đặc điểm vật lý mà hàng nhái khó bắt chước, và phần lớn đều quan sát được nếu biết xin quay đúng chỗ.
Bọt khí: hình dạng quan trọng hơn số lượng
Hổ phách thật chứa bọt khí, nhưng là bọt có kích thước lộn xộn, phân bố ngẫu nhiên, nhiều khi kèm theo vụn thực vật hoặc mảnh vỏ cây. Nhựa ép thường có bọt đều tăm tắp hoặc hoàn toàn không có bọt.
Nếu bạn thấy trong một viên "hổ phách" hoàn toàn trong veo, không một tì vết, giá lại vừa phải — hãy hỏi lại. Sự hoàn hảo thường là dấu hiệu của hàng công nghiệp.
Vân chảy và vân đồng tâm
Nhựa cây chảy thành từng đợt rồi đông lại, để lại vân chảy tự nhiên, uốn lượn, độ dày thay đổi. Hổ phách ép (là vụn hổ phách thật nung nén lại) để lại đường ranh giới giữa các hạt, nhìn kỹ thấy như mạng lưới hoặc như vảy. Nhựa tổng hợp thì vân xoáy đều như khuấy.
Phản ứng với tia UV — thứ dễ kiểm nhất
Dưới đèn tia cực tím, hổ phách thật phát ánh huỳnh quang xanh lơ hoặc xanh nhạt khá rõ. Nhựa tổng hợp thường trơ hoặc chỉ ánh trắng nhợt. Đèn UV nhỏ giá rẻ, phần lớn cửa hàng đá đều có sẵn.
Đây là câu đề nghị hoàn toàn hợp lý khi nhắn tin: "Anh/chị soi đèn UV rồi quay giúp em mười giây được không?" Nơi bán hàng thật sẽ làm ngay vì đó chính là lợi thế của họ.
Nhẹ bất thường — đặc điểm nhận dạng
Hổ phách rất nhẹ, tỷ trọng chỉ khoảng 1,05–1,10, tức là gần bằng nước. Đó là lý do có phép thử thả vào nước muối bão hoà: hổ phách thật nổi lơ lửng hoặc nổi lên, phần lớn nhựa tổng hợp và thuỷ tinh thì chìm.
Phép thử này an toàn với hàng không gắn kim loại, và cũng là thứ nhờ quay qua video được. Nhớ hỏi trước để tránh làm ướt phụ kiện bạc.
Hổ phách ép có phải hàng giả không
Không. Hổ phách ép làm từ vụn hổ phách thật, nung nóng và nén lại thành khối — thành phần vẫn là hổ phách. Nó rẻ hơn hàng khối nguyên nhiều, và hoàn toàn chấp nhận được nếu bán đúng tên.
Ranh giới giữa "ép" và "khối nguyên" chính là chỗ hay bị nhập nhèm, nên câu hỏi chuẩn là: "Đây là hổ phách khối nguyên hay hổ phách ép ạ?"
Màu và xuất xứ
Hổ phách Baltic (vùng biển Baltic, chủ yếu từ Ba Lan, Litva, Nga) là dòng phổ biến nhất, màu từ vàng chanh tới nâu cognac. Dòng Miến Điện thường sẫm và đỏ hơn, giá cao hơn. Hổ phách xanh Dominica và Mexico hiếm và đắt.
Màu càng lạ thì càng nên hỏi kỹ, vì đó cũng là nhóm hay bị nhuộm hoặc xử lý nhiệt để đổi màu.
Xử lý nhiệt — chuyện rất phổ biến
Phần lớn hổ phách trên thị trường đều đã qua xử lý nhiệt để làm trong và tạo vảy lấp lánh bên trong (dân trong nghề gọi là "vảy mặt trời"). Đây là xử lý được chấp nhận rộng rãi, giống như nung nhiệt với ruby sapphire.
Vảy mặt trời tròn, đều, nằm rải rác trong khối là dấu hiệu của xử lý nhiệt chứ không phải hàng giả — nhiều người thích chính vẻ đó.
Vòng hổ phách: chỗ cần nhìn thêm
Với chuỗi hạt, ngoài các dấu hiệu trên, hãy xem miệng lỗ khoan (lộ màu và cấu trúc thật) và độ đồng đều giữa các hạt. Hổ phách thật gần như luôn có hạt đậm hạt nhạt; một chuỗi hoàn toàn đồng màu là dấu hiệu của nhựa đúc khuôn.
Ba kiểu hàng nhái hay gặp nhất
Nhựa copal — nhựa cây chưa hoá thạch đủ tuổi, nhìn rất giống hổ phách nhưng mềm hơn và bề mặt dễ dính khi gặp dung môi. Nhựa tổng hợp đúc khuôn — thường lộ ra ở chỗ đường nối khuôn mờ chạy quanh hạt và ở độ đồng đều bất thường. Thuỷ tinh nhuộm màu hổ phách — nặng hơn hẳn, sờ mát, và không bao giờ có ánh huỳnh quang xanh dưới đèn UV.
Trong ba loại, copal khó nhận nhất qua video vì nó cũng là nhựa cây thật. Đây là ca nên dựa vào giấy tờ và uy tín nơi bán hơn là dựa vào mắt.
Giữ gìn
Hổ phách mềm hơn đá nhiều (độ cứng Mohs chỉ 2–2,5), dễ xước, sợ cồn, nước hoa và nhiệt cao. Tháo ra khi xịt nước hoa, không để trong xe dưới nắng, cất riêng chứ đừng để chung hộp với đồ đá — chúng sẽ làm xước hổ phách chỉ sau vài lần va chạm.
